Hội nghị có sự tham gia, phát biểu của đại diện lãnh đạo nhiều tổ chức luật sư trong khu vực, gồm Brunei, Campuchia, Indonesia, Lào, Malaysia, Myanmar, Singapore, Thái Lan, Timor-Leste, Việt Nam và Philippines; đồng thời dành thời lượng quan trọng cho các nội dung về trí tuệ nhân tạo, quy định thống nhất về dịch vụ trợ giúp pháp lý và dự thảo Điều lệ Liên đoàn/Hội đồng Luật sư ASEAN.

1. Từ những tiếng nói khác biệt đến một khát vọng chung

Điều đáng chú ý tại Hội nghị là mỗi đoàn đại biểu mang đến một câu chuyện riêng, xuất phát từ điều kiện lịch sử, pháp lý và tổ chức nghề nghiệp của quốc gia mình. Brunei nhấn mạnh ý nghĩa của hợp tác đối với những tổ chức luật sư có quy mô nhỏ nhưng có nhu cầu kết nối cao. Campuchia đề cao trách nhiệm chung đối với công lý và nhu cầu phối hợp trước những vấn đề vượt qua biên giới quốc gia. Indonesia quan tâm đến vai trò của luật sư trẻ, đào tạo nghề nghiệp, chuẩn mực đạo đức và sự thích ứng của nghề luật trước các biến đổi kinh tế - công nghệ.

Malaysia mang đến một kinh nghiệm sâu sắc về truyền thống bảo vệ độc lập tư pháp, pháp quyền và vai trò công của tổ chức luật sư. Singapore nhìn nhận cộng đồng luật sư ASEAN cần cùng nhau tiến lên trước áp lực của trí tuệ nhân tạo, chuyển đổi số và sự cạnh tranh trong thị trường dịch vụ pháp lý. Sarawak (Malaysia) gợi mở một lát cắt đặc biệt về pháp quyền trong không gian đa dạng về địa lý, văn hóa, sắc tộc và luật tục, nơi công lý không chỉ là lý thuyết mà còn phải vượt qua khoảng cách, ngôn ngữ và điều kiện tiếp cận thực tế.

Từ các tiếng nói khác biệt ấy, một điểm chung được hình thành: luật sư ASEAN cần một nền tảng hợp tác bền vững hơn. Nền tảng đó không chỉ để giao lưu, mà còn để chia sẻ kinh nghiệm quản trị nghề nghiệp, hỗ trợ đào tạo, thúc đẩy trợ giúp pháp lý, bảo vệ luật sư, ứng xử với công nghệ mới và cùng lên tiếng trước những vấn đề liên quan đến pháp quyền, quyền con người, lao động di cư, thương mại, đầu tư, môi trường và công lý xuyên biên giới.

Chính sự đa dạng của ASEAN làm cho “ngôi nhà chung” ấy trở nên cần thiết. ASEAN không phải là một cộng đồng đồng nhất. Mỗi quốc gia có hệ thống pháp luật, mô hình tổ chức luật sư, truyền thống nghề nghiệp và điều kiện phát triển khác nhau. Vì vậy, hợp tác luật sư ASEAN không thể được xây dựng bằng sự áp đặt hoặc mô phỏng máy móc một mô hình có sẵn. Cơ chế ấy phải được hình thành bằng đối thoại, đồng thuận, tôn trọng và trách nhiệm.

2. “Ngôi nhà chung” không chỉ là một biểu tượng

Khái niệm “ngôi nhà chung” của luật sư ASEAN, nếu chỉ hiểu như một diễn đàn gặp gỡ định kỳ, sẽ chưa đủ. Điều mà Hội nghị đặt ra sâu xa hơn là nhu cầu thiết lập một cơ chế hợp tác có trật tự, có nguyên tắc và có khả năng vận hành thực chất.

Trong bối cảnh ASEAN hội nhập ngày càng sâu rộng, các vấn đề pháp lý không còn dừng lại trong phạm vi biên giới quốc gia. Một tranh chấp thương mại có thể liên quan đến nhiều hệ thống pháp luật; một vụ việc lao động di cư có thể đặt ra yêu cầu phối hợp giữa nhiều tổ chức luật sư; một rủi ro từ trí tuệ nhân tạo, dữ liệu cá nhân hoặc giao dịch số có thể tác động đồng thời đến công dân, doanh nghiệp và thiết chế tư pháp của nhiều nước.

Do đó, “ngôi nhà chung” của luật sư ASEAN cần được nhìn nhận như một thiết chế hợp tác nghề nghiệp khu vực, nơi các tổ chức luật sư có thể duy trì kênh liên lạc thường xuyên, trao đổi thông tin, phối hợp chương trình đào tạo, chia sẻ chuẩn mực nghề nghiệp, hỗ trợ các nhóm yếu thế và thảo luận các vấn đề pháp lý có tính khu vực.

Tuy nhiên, một thiết chế như vậy chỉ có thể bền vững nếu nền móng của nó được xây dựng bằng sự minh bạch và đồng thuận. Mọi vấn đề về tư cách thành viên, quyền đại diện, cơ chế biểu quyết, nghĩa vụ tài chính, thẩm quyền của Chủ tịch, Tổng Thư ký, cơ chế gia nhập, rút lui, sửa đổi điều lệ đều phải được quy định rõ ràng. Một “ngôi nhà chung” không thể dựng lên bằng thiện chí đơn thuần; nó phải được bảo đảm bằng cơ sở pháp lý chặt chẽ và sự chấp thuận hợp lệ của các tổ chức thành viên.

Đại diện Đoàn Việt Nam phát biểu tại Hội nghị.

3. Trí tuệ nhân tạo, trợ giúp pháp lý và yêu cầu mới đối với nghề luật

Một trong những nội dung có ý nghĩa thời sự cao của Hội nghị là tham luận về trí tuệ nhân tạo và thảo luận về tác động của công nghệ đối với nghề luật. Chương trình Hội nghị đã dành riêng nội dung tham luận về trí tuệ nhân tạo do đại diện Tòa án Tối cao Philippines trình bày.

Thông điệp được nhấn mạnh là: công nghệ có thể hỗ trợ hoạt động tư pháp và hành nghề luật, nhưng không thể thay thế phán đoán, lương tri và trách nhiệm của con người. AI có thể giúp tìm kiếm thông tin, xử lý dữ liệu, gợi ý lập luận, hỗ trợ quản trị hồ sơ; nhưng AI không có sự thấu cảm, không có kinh nghiệm sống, không có trách nhiệm đạo đức và không thể là chủ thể cuối cùng của quyết định công lý.

Đây là vấn đề không chỉ của tòa án, mà còn của luật sư. Nếu luật sư quá lệ thuộc vào AI trong nghiên cứu, soạn thảo, phân tích hồ sơ, nguy cơ không chỉ là sai sót thông tin hoặc thiên kiến dữ liệu. Nguy cơ sâu hơn là sự suy giảm năng lực tư duy pháp lý độc lập - năng lực vốn là cốt lõi làm nên phẩm chất của người luật sư.

Bên cạnh đó, nội dung về Dịch vụ Trợ giúp pháp lý thống nhất (Unified Legal Aid Service - ULAS) đang triển khai tại Philippines cũng gợi mở nhiều suy nghĩ. Chương trình Hội nghị ghi nhận tham luận về nội dung này do Thẩm phán Alfredo Benjamin S. Caguioa của Tòa án Tối cao Philippines trình bày.

Từ kinh nghiệm của Philippines, có thể thấy trợ giúp pháp lý và hoạt động pro bono không nên được nhìn nhận như hoạt động thiện nguyện rời rạc, mà là một phần trong trách nhiệm công của nghề luật. Công lý không thể chỉ dành cho người có khả năng chi trả. Người nghèo, phụ nữ bị bạo lực, trẻ em, người lao động di cư, người bị tước tự do, cộng đồng yếu thế đều cần có cơ chế để tiếp cận dịch vụ pháp lý một cách thực chất.

Điều này cũng đặt ra cho cộng đồng luật sư ASEAN một hướng hợp tác rất cụ thể: xây dựng các chương trình trợ giúp pháp lý xuyên biên giới, chia sẻ mô hình pro bono, hỗ trợ lao động di cư và tăng cường vai trò của luật sư trong bảo vệ quyền tiếp cận công lý.

4. Vai trò và quan điểm thận trọng, xây dựng của Đoàn Việt Nam

Trong khuôn khổ Hội nghị, Liên đoàn Luật sư Việt Nam là một trong các tổ chức có phần phát biểu giới thiệu tại phiên làm việc của lãnh đạo các hiệp hội luật sư khu vực. Chương trình cũng ghi nhận nội dung thảo luận về Dự thảo Điều lệ Liên đoàn/Hội đồng Luật sư ASEAN và phiên làm việc của Lãnh đạo Hội đồng Luật sư ASEAN về dự thảo điều lệ, quy định bầu cử, tuyên bố về việc duy trì nền tảng công lý và phát triển cộng đồng luật sư trong khu vực.

Điểm đáng chú ý trong quan điểm của Đoàn Việt Nam là tinh thần ủng hộ về chủ trương nhưng thận trọng về quy trình. Đại diện Việt Nam ghi nhận sự cần thiết của việc củng cố cơ chế hợp tác khu vực, tăng cường đoàn kết nghề nghiệp và xây dựng một nền tảng chung cho luật sư ASEAN. Tuy nhiên, đối với các văn kiện như dự thảo Điều lệ, Đoàn Việt Nam nhấn mạnh yêu cầu phải có thời gian nghiên cứu kỹ, báo cáo lãnh đạo Liên đoàn Luật sư Việt Nam, thảo luận tập thể trong nội bộ và thống nhất quan điểm trước khi có quyết định chính thức.

Cách tiếp cận này là phù hợp với tính chất của một tổ chức xã hội - nghề nghiệp thống nhất toàn quốc duy nhất của luật sư Việt Nam. Trong quan hệ hợp tác quốc tế về nghề luật, thiện chí là cần thiết, nhưng chưa thể thay thế cho quy trình nội bộ, thẩm quyền đại diện và trách nhiệm của tổ chức. Mỗi cam kết khu vực, nếu có khả năng phát sinh hệ quả pháp lý, tài chính, tổ chức hoặc chính trị nghề nghiệp, đều cần được cân nhắc thấu đáo.

Vì vậy, tiếng nói của Việt Nam tại Hội nghị là tiếng nói tích cực, xây dựng, nhưng không nóng vội. Đó là tinh thần cần thiết khi tham gia kiến tạo một thiết chế khu vực lâu dài: hợp tác nhưng không giản đơn; cởi mở nhưng có nguyên tắc; đồng thuận nhưng phải trên cơ sở pháp lý vững chắc.

5. Cơ chế điều hành: nên cân nhắc nguyên tắc “một quốc gia - một đại diện”

Một trong những vấn đề quan trọng nhất đối với Hiệp hội, Liên đoàn hoặc Hội đồng Luật sư ASEAN dự kiến thành lập là cơ chế điều hành. Một tổ chức khu vực càng đa dạng về thành phần thì càng cần bộ máy điều hành tinh gọn, minh bạch, rõ thẩm quyền và có khả năng phản ứng nhanh trước các vấn đề phát sinh.

Từ góc độ pháp lý và quản trị tổ chức, cần cân nhắc nguyên tắc: mỗi quốc gia thành viên ASEAN cử một đại diện duy nhất có thẩm quyền hợp pháp đại diện cho giới luật sư của quốc gia mình tham gia cơ chế điều hành chính thức. Đại diện này phải là tổ chức luật sư hoặc thiết chế nghề nghiệp có tư cách pháp lý phù hợp theo pháp luật và quy chế nội bộ của quốc gia sở tại.

Cơ chế “một quốc gia – một đại diện” có nhiều ưu điểm.